De laster van Apelles

Langdurige bruikleen sinds 2016

De laster van Apelles van Maerten de Vos beleeft zijn internationale première in het Rubenshuis. Het paneel van De Vos is vandaag de enige bekende geschilderde versie van het thema uit de Nederlanden. Het schilderij verbleef eeuwen in privécollecties. Voor het eerst wordt het aan het grote publiek getoond.

Al is de leugen nog zo snel...

Op het schilderij zien we rechts op de troon een koning met ezelsoren. Hij wordt omringd door Onwetendheid en Achterdocht. Hij wijst naar de naderende Laster, die de Onschuld bij de haren sleept. Zij wordt aangemoedigd door de Afgunst, en bijgestaan door Verraad en Bedrog. Dan volgt het Berouw. Tenslotte brengt de Tijd de Waarheid naar voren.

Apelles – de beroemdste schilder uit de oudheid – werd door een concurrerende meester op lasterlijke wijze beschuldigd van samenzwering tegen de Macedonische generaal Ptolemaeus. Die stond op het punt Apelles te laten executeren toen de waarheid over zijn onschuld aan het licht kwam en de schilder alsnog werd vrijgesproken. Daarop schilderde hij de Laster. Het schilderij ging verloren, maar is bekend dankzij de beschrijving ervan door de Griekse filosoof Lucianus (125-180). 

Het personage 'bedrog' en de koning met ezelsoren

Het personage 'onschuld' en 'afgunst'

 

Intellectuele uitdaging

Lucianus’ tekst werd in de vroege vijftiende eeuw herontdekt en kende grote populariteit.

Bekende Italiaanse meesters zoals Sandro Botticelli (ca. 1445-1510) en Andrea Mantegna (ca. 1431-1506) brachten het moeilijke onderwerp meesterlijk in beeld. Met dit thema kon De Vos zich profileren als een geleerd renaissancekunstenaar. In de Nederlanden werd Apelles beschouwd als de verpersoonlijking van de volmaakte schilder. Zo werd Rubens herhaaldelijk geprezen als ‘de Apelles van zijn tijd’.

 

Maerten de Vos en zijn Laster van Apelles

De talentvolle De Vos (1532-1603) is minder bekend bij het brede publiek, maar wordt het best geïntroduceerd als Rubens’ voorloper. Hij had een bloeiende internationale carrière en kreeg tal van grote opdrachten.

 

Complexe voorzijde

Voor zijn Laster van Apelles baseerde Maarten de Vos zich op een beroemde prent van de Italiaanse graveur Giorgio Ghisi (1520-1582), die in Antwerpen circuleerde. Maar De Vos kopieerde de prent niet klakkeloos.

Enkele figuren op het schilderij van De Vos lijken sterk op ontwerptekeningen die de kunstenaar vlak vóór 1594 maakte en die vandaag worden bewaard in het Museum Plantin-Moretus. Mogelijk gebruikte hij deze tekeningen als model voor het schilderij. De Laster is waarschijnlijk in de laatste tien levensjaren van De Vos ontstaan.

De ontwerptekening van het personage 'berouw'

 

Fascinerende achterzijde

De Vos heeft De laster op een houten paneel geschilderd, dat tussen de 0,5 en 1,3 cm dik is.

Op de achterzijde is een eenvoudig merkteken zichtbaar. Het is waarschijnlijk van de paneelmaker Hans van Haecht, die zich aldus kenbaar maakt.

Het werk is opgebouwd uit vier houten horizontale planken. Drie daarvan hebben exact dezelfde afmetingen en zijn op eenzelfde manier vastgemaakt. Alleen de bovenste wijkt daarvan af. De uitwerking bovenaan op de voorzijde lijkt van een andere hand. Mogelijk is deze Laster van Apelles op een later tijdstip vergroot.

 

Vele onbeantwoorde vragen

Voor wie schilderde De Vos deze compositie? Was het voor een openbaar gebouw, zoals een rechtbank, of eerder voor een verzamelaar? Ook de betekenis en de achterliggende boodschap zijn niet helemaal duidelijk. Heeft het schilderij een verhulde politieke of religieuze boodschap? Veel vragen blijven vandaag voorlopig onbeantwoord. Maar het prachtig uitgewerkte schilderij is een lust voor het oog.

 

Ook naar KMSKA

Het Rubenshuis toont dit werk voor het eerst aan het grote publiek. In 2019 verhuist het naar het vernieuwde Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen. 

 

Specificaties

  • Maerten de Vos (1532-1603)
  • De laster van Apelles
  • Olieverf op paneel
  • Langdurige bruikleen, particuliere verzameling, Groothertogdom Luxemburg

 

Gebaseerd op de masterscriptie van Maja Neerman, De calomnie van Apelles. Een herontdekt schilderij van Maarten de Vos, Vrije Universiteit Brussel, academiejaar 2014-2015. 

 

   

Meld je aan voor onze nieuwsbrief