Peter Paul Rubens, Drie mannen in klassieke gewaden (recto), Kladbrief (verso)

Van 1600 tot 1608 verblijft Rubens in Italië: eerst in Venetië, vervolgens in Mantua en uiteindelijk lange tijd in Rome. In Mantua en Rome is hij in dienst van hertog Vincenzo I Gonzaga en zijn vrouw Eleonora de’Medici, die bekendstaan als fervente kunstverzamelaars. Rubens is hofschilder, maar ook adviseur, agent in kunstzaken en bemiddelaar. 

Deze kladbrief uit september 1607 getuigt daarvan: Rubens informeert bij schilder Cristoforo Roncalli, bijgenaamd ‘il Pomarancio’ (1551/1552-1626), hoe het staat met een bestelling van de hertogin. Hij is erg nieuwsgierig, schrijft hij. Peter Paul en de veel oudere Cristoforo kennen elkaar goed. Over welk werk het gaat, weten we niet. De uiteindelijke brief zelf is niet bewaard. 

Rond dezelfde tijd krijgt hij een spontane inval, een creatieve impuls: op de achterkant probeert hij eerst zijn pen uit – dat zie je rechtsboven – en schetst hij in bruine inkt drie mansfiguren. Een ‘crabbeling’, heet zo’n tekening. Rubens doet dat trefzeker en vol zelfvertrouwen. 

Andere tekeningen van hem zijn kopieën van bestaande kunstwerken, maar van déze schets is dat niet zeker. Samen met Rubens’ eigen ontwerpen vormden deze tekeningen op den duur een reuzedatabank van houdingen, gebaren, personages… waaruit hij en zijn ateliermedewerkers kunnen putten.

Wie zijn de drie mannen? We kunnen ze niet linken met een bestaand werk. Ze dragen klassieke mantels, twee van hen hebben een baard en de man rechts houdt zijn armen open. Hoogstwaarschijnlijk gaat het om drie apostelen die in interactie zijn en is de man rechts de jonge Johannes. Zo’n schets uit Rubens’ Italiaanse jaren is erg zeldzaam.

Terug naar het kladbriefje. Dat illustreert prachtig hoe Rubens zoveel meer was dan een schilder. In opdracht van Eleonora de’Medici hield hij in Rome toezicht op de werken die de hertogin bij collega’s bestelde. Rubens volgde de voortgang, beoordeelde de schilderijen en onderhandelde over de prijs. In het briefje laat hij weten dat hij erg benieuwd is naar het werk waar Roncalli mee bezig is:  

Als we dat allemaal samenvoegen, dan mogen we bij dit blad met z’n twee kanten gerust spreken van een unieke getuige. De tekening laat ons als het ware intiem meekijken over Rubens’ schouder. Ze toont hoe inspiratie bij hem in de praktijk werkt. Het briefje is een bron die ons uit eerste hand laat kennismaken met hoe het er in de kunstwereld in Rubens’ tijd concreet aan toeging én met Rubens als adviseur en manager van een belangrijke en machtige vrouwelijke opdrachtgever en kunstmecenas. 

Of hoe achter een eenvoudig blad papier een hele wereld verscholen zit…